Notacja w tłumaczeniu konsekutywnym

Tłumaczenie konsekutywne wymaga jednoczesnego słuchania, analizowania, zapamiętywania i selekcjonowania informacji. Dla wielu osób przygotowujących się do egzaminów ustnych najtrudniejsze okazuje się jednak robienie notatek. Notacja w tłumaczeniu konsekutywnym jest dużym wyzwaniem dla początkujących tłumaczy. Kandydaci próbują zapisać niemal każde słowo, szybko tracą kontakt z wypowiedzią, a po zakończeniu fragmentu nie potrafią odtworzyć jego sensu. Jak zatem notować, aby notatki rzeczywiście wspierały tłumaczenie?

Notacja to nie stenografia

Notacja w tłumaczeniu konsekutywnym nie polega na możliwie dokładnym zapisaniu wypowiedzi. Tłumacz nie przygotowuje protokołu ani transkrypcji. Jego zadaniem jest zrozumienie komunikatu, zapamiętanie jego konstrukcji i odtworzenie go w innym języku.

Próba zapisywania wszystkiego zwykle prowadzi do trzech problemów:

• tłumacz koncentruje się na pojedynczych słowach i przestaje śledzić sens wypowiedzi;

• zaczyna coraz bardziej pozostawać w tyle za osobą mówiącą;

• po zakończeniu fragmentu ma przed sobą dużo tekstu, ale nie widzi relacji pomiędzy informacjami.

Dobre notatki mogą być bardzo oszczędne. Powinny uruchamiać pamięć, a nie ją zastępować.

Najpierw rozumienie czy najpierw notowanie?

To pytanie często pojawia się podczas zajęć. Odpowiedź nie brzmi jednak: najpierw należy wszystko zrozumieć, a dopiero potem zacząć notować. Przy dłuższym fragmencie część szczegółów mogłaby wówczas zniknąć z pamięci, zanim trafiłaby na papier. Nie należy też mechanicznie zapisywać kolejnych słów, nie rozumiejąc wypowiedzi.

Rozumienie i notowanie muszą przebiegać niemal równocześnie, ale rozumienie ma pierwszeństwo. Tłumacz słucha do momentu rozpoznania niewielkiej jednostki sensu, a następnie zapisuje jej najważniejszy element. W praktyce oznacza to krótkie opóźnienie w porównaniu z osobą mówiącą. Nie notujemy słowa natychmiast po jego usłyszeniu, lecz czekamy ułamek sekundy, aby zorientować się, jaką funkcję pełni ono w wypowiedzi.

To właśnie dlatego początkującym trudno jednocześnie słuchać i pisać. Próbują wykonywać obie czynności słowo po słowie. Tymczasem trzeba nauczyć się słuchać sensami, a nie pojedynczymi słowami.

Zanim zaczniesz mówić, odczytaj sens z notatek

Po zakończeniu fragmentu warto dać sobie krótką chwilę, by spojrzeć na notatki. Nie chodzi o długą ciszę ani o tłumaczenie w myślach pod każdym zdaniem. Tłumacz powinien szybko zobaczyć logiczny szkielet wypowiedzi: od czego fragment się rozpoczął, co z czego wynikało, gdzie pojawił się kontrast i do jakiego wniosku zmierzał mówiący.

Zanim zaczniemy tłumaczyć konkretny segment, musimy upewnić się, że rozumiemy jego sens. Jeśli rozpoczniemy wypowiedź wyłącznie na podstawie pierwszego zapisanego hasła, możemy wybrać niewłaściwą konstrukcję i dopiero w połowie zdania odkryć, że kolejny znak oznaczał zastrzeżenie, warunek albo skutek. Wtedy tłumaczenie staje się chaotyczne, a rozpoczęte zdanie trudno poprawnie zakończyć.

Notatki należy więc najpierw „przeczytać” jako mapę sensu, a dopiero potem przekształcić je w naturalną wypowiedź w języku docelowym. Trzeba jednak unikać drugiej skrajności: zbyt długiego analizowania pierwszego fragmentu, przez co tracimy z pamięci dalsze szczegóły. Pomagają w tym czytelny układ strony, wyraźne znaki relacji logicznych oraz regularne ćwiczenia.

Notacja w tłumaczeniu konsektywnym – co warto zapisywać?

W notatkach powinny znaleźć się przede wszystkim informacje, których pominięcie mogłoby zmienić sens wypowiedzi albo które trudno bezbłędnie przechować w pamięci:

• nazwiska, nazwy instytucji i miejsc;

• daty, liczby, kwoty i wartości procentowe;

• wyliczenia;

• negacje i ograniczenia;

• związki przyczynowo-skutkowe;

• warunki, zastrzeżenia i przeciwstawienia;

• czasy oraz następstwo wydarzeń;

• stanowisko i intencja osoby mówiącej;

• słowa kluczowe uruchamiające pamięć całego fragmentu.

Szczególną uwagę należy zwracać na negację. Pominięcie jednego „nie” może odwrócić znaczenie całej wypowiedzi. Podobnie dzieje się z modalnością: „może”, „musi”, „powinien” i „nie może” nie są informacjami drugorzędnymi.

Nie warto natomiast zapisywać elementów łatwych do odtworzenia na podstawie sensu: pełnych form gramatycznych, rodzajników, oczywistych łączników czy całych zdań zapisanych w jednym języku.

Skróty i symbole – jak stworzyć własny system?

Nie istnieje jeden obowiązujący alfabet notacji konsekutywnej. Można korzystać z tradycyjnych symboli, ale system musi być przede wszystkim szybki i czytelny dla osoby, która się nim posługuje.

Przydatne mogą być na przykład:

• strzałka w prawo – skutek, rozwój albo przyszłość;

• strzałka w lewo – przyczyna, powrót albo odniesienie do przeszłości;

• strzałka w górę i w dół – wzrost i spadek;

• znak równości – zgodność lub równoważność;

• przekreślony znak – brak, zakaz albo negacja;

• znak zapytania – wątpliwość lub kwestia wymagająca rozstrzygnięcia;

• wykrzyknik – szczególne znaczenie, ostrzeżenie albo stanowczy ton;

• skróty nazw instytucji i powtarzających się pojęć.

Symbole powinny oznaczać pojęcia, a nie pojedyncze słowa w konkretnym języku. Ten sam znak może dzięki temu przywoływać polskie „wzrost”, angielskie „increase” albo czasownik „wzrosnąć”. Ułatwia to odejście od struktury języka źródłowego.

Nie warto jednak od razu uczyć się kilkudziesięciu cudzych znaków. Lepiej rozpocząć od kilku relacji używanych bardzo często, a nowe symbole dodawać stopniowo. Dobry znak powinien być prosty, łatwy do zapisanego i jednoznaczny nawet po kilku minutach.

Układ przestrzenny notatek

Notatki zapisywane linijka po linijce łatwo zamienić w skróconą transkrypcję. W notacji konsekutywnej ważny jest natomiast układ przestrzenny. Kolejne jednostki sensu można zapisywać pionowo, z wcięciami pokazującymi zależności między informacjami.

Przykładowo:

firma → nowy oddział 2027
bo: popyt ↑ 30%
ale: zgoda urzędu ?
jeśli ✓ → 50 miejsc pracy

Taki zapis pozwala od razu zobaczyć główną informację, jej przyczynę, zastrzeżenie i skutek. Nie trzeba odczytywać notatki słowo po słowie.

Warto również wyraźnie oddzielać kolejne segmenty, na przykład poziomą linią. Dzięki temu podczas tłumaczenia łatwiej kontrolować, które elementy zostały już przekazane.

W jakim języku notować?

Notatki mogą zawierać słowa z obu języków, skróty, liczby i symbole. Nie muszą być prowadzone konsekwentnie wyłącznie po polsku albo wyłącznie po angielsku. Najważniejsze jest, aby zapis był szybki i nie wymagał dodatkowego wysiłku.

Jeżeli odpowiednik w języku docelowym pojawia się natychmiast i jesteśmy go pewni, można go zanotować. Nie należy jednak zatrzymywać procesu słuchania po to, aby szukać idealnego tłumaczenia jednego terminu. Na etapie odbioru najważniejsze pozostają sens i struktura komunikatu.

Najczęstsze błędy w notacji

Do błędów, które najczęściej obserwuję u osób przygotowujących się do egzaminów ustnych, należą:

1. próba zapisywania całych zdań;

2. notowanie bez selekcji informacji;

3. skupienie na zapisie kosztem słuchania;

4. zapisywanie pojedynczych słów bez zaznaczenia relacji między nimi;

5. tworzenie zbyt skomplikowanych symboli;

6. brak oznaczenia negacji, liczb albo wyliczeń;

7. rozpoczynanie tłumaczenia bez krótkiego spojrzenia na cały segment;

8. odczytywanie notatek zamiast odtwarzania sensu;

9. rezygnowanie z kontaktu wzrokowego i naturalnego sposobu mówienia.

Notatka jest narzędziem pomocniczym. Odbiorca powinien mieć wrażenie, że tłumacz mówi do niego, a nie odczytuje tekst z kartki.

Jak ćwiczyć notację krok po kroku?

Na początku warto pracować na krótkich fragmentach, trwających około 20–30 sekund. Po wysłuchaniu każdego z nich można:

1. streścić wypowiedź bez notatek;

2. zapisać wyłącznie słowa kluczowe;

3. ponownie odsłuchać fragment i sprawdzić, których informacji zabrakło;

4. dodać symbole relacji logicznych;

5. odtworzyć fragment najpierw w tym samym języku, a następnie w języku docelowym;

6. nagrać swoją wypowiedź i porównać ją z oryginałem.

Dopiero gdy taki odcinek nie sprawia większych trudności, warto wydłużać te fragmenty. Ćwiczenie od razu na kilkuminutowych wypowiedziach często utrwala chaos zamiast rozwijać technikę.

Pomocne jest również analizowanie własnych notatek po ćwiczeniu. Które znaki rzeczywiście uruchomiły pamięć? Które były nieczytelne? Jakiej informacji zabrakło? Czy zapis pokazywał relacje logiczne, czy był jedynie zbiorem haseł? Własny system powstaje właśnie dzięki takiej regularnej korekcie.

Skuteczna notacja zaczyna się od słuchania

Najlepsze notatki nie są najdłuższe ani najbardziej efektowne. Są to notatki, które pozwalają tłumaczowi szybko odtworzyć sens, strukturę i najważniejsze szczegóły wypowiedzi.

Notacja nie zastępuje rozumienia, pamięci ani sprawności językowej. Pomaga natomiast uporządkować informacje i odciążyć pamięć w miejscach, w których łatwo o pomyłkę. Jej opanowanie wymaga czasu, ponieważ skuteczny system musi stać się niemal automatyczny.

Sama znajomość symboli również nie wystarczy. Podczas przygotowania do części ustnej egzaminu pracujemy nad całym procesem: aktywnym słuchaniem, analizą wypowiedzi, selekcją informacji, notacją oraz płynnym i kompletnym odtworzeniem komunikatu w języku docelowym.

Chcesz skuteczniej przygotować się do części ustnej egzaminu na tłumacza przysięgłego? Sprawdź indywidualne przygotowanie do egzaminu.

Notacja przydaje się także podczas przygotowań do egzaminów resortowych MSZ.

Signum Academy

tel. +48 607 08 08 40

e-mail: office@martamamet.com

www.martamamet.com